Een gewenste samenleving valt te ontwerpen

Hoogleraar Mobility Design en Strategic Design Matthijs van Dijk en zijn Reframing Studio gebruiken Design Thinking voor hun onderzoek naar de informatiehuishouding van het Rijk in 2030. Daarover vertelde hij tijdens het Jaarcongres van ECP. Hoe werkt zijn aanpak?

Wat is Design Thinking?
“Het is een vorm van onderzoekend ontwerpen, gestuurd door een proces waardoor de ontwerper zich blijft afvragen, oké, ik heb een goed idee, maar wat is het effect op de eindgebruiker, de burger?  Ik doe zelf onderzoek naar innovatiemethoden. Het onderzoek begon met de vraag hoe je naast technology-push op zo’n manier kan innoveren dat het betekenisvol is voor mensen. Hoe wij Design Thinking gebruiken binnen onze Reframing Studio werkt daarom net weer een beetje anders dan hoe de anderen het gebruiken. Wij reframen de toekomst. We willen vermijden dat wat nu betekenisvol lijkt, morgen achterhaald is. Gaat innoveren dan eigenlijk wel over het oplossen van problemen in het nu, wat iedereen denkt?  Of zou het juist moeten gaan over doelen stellen, mogelijkheden creëren binnen een gewenste toekomstige samenleving? Hoe we willen dat die eruitziet, op basis van een set aan maatschappelijke waarden die wij relevant vinden? Stel, je zet alle ontwerpers en knappe koppen bij elkaar en lost alle problemen van vandaag op. Heb je dan de ideale wereld gecreëerd? Dat betwijfel ik. Reframen gaat dus niet over huidige problemen oplossen met een ontwerp, maar over de toekomstige samenleving ontwerpen met handelingsmogelijkheden voor, in dit geval de burger, vanuit een helder maatschappelijk waardenkader.”

Jullie zijn toekomstvoorspellende innoveerders?
“Als je wilt innoveren, dan moet je niet innoveren in wat wij denken dat nú betekenisvol is, maar wat betekenisvol zal zijn in de toekomstige wereld. Dat klinkt inderdaad alsof wij de toekomst kunnen voorspellen. Wij schetsen de contouren van de toekomstige wereld en de diversiteit aan gedrag van mensen over tien jaar. Op het gebied van informatie en de informatiehuishouding van het Rijk proberen we een blauwdruk te maken van hoe mensen en kenniswerkers zich over tien jaar gaan gedragen ten opzichte van die informatie. Voor het project voor Future Lab, waarin wij - onder wie Femke de Boer - de informatiehuishouding van het Rijk in 2030 onderzoeken, hebben we daartoe eerst de maatschappelijke, organisatorische en technologische condities in kaart gebracht en welke impact die zullen hebben op het gedrag, houding en opvatting over informatie voor burgers in onze samenleving.  Deze toekomstige condities zijn uitgedrukt in twaalf grote thema’s, zoals adaptatie, ethiek, vloeibaarheid en complexiteit. Is dat eenmaal in kaart, dan begint het echte werk pas. Hoe hebben al deze condities in onderlinge samenhang effect op burgers? En is deze set aan gedragingen, houdingen en opvattingen wel gewenst vanuit het door ons gekozen maatschappelijk waardenkader?”

Wat is dan uiteindelijk het wezenlijke ontwerp?
“Het is niet makkelijk om een toekomstige samenleving te ontrafelen. Dat is complex. Die complexiteit zul je moeten omarmen en dus zul je alle zeilen moeten bijzetten om de details van die complexiteit te begrijpen. Daar helpt het reframing proces bij. Wat moet ik boven tafel krijgen in welke fase van het proces?  Het uiteindelijke echte ontwerp is de impact die je wilt hebben op mensen in onze samenleving en niet wat we normaal onder ‘design’ verstaan, het nieuwe beleid, service of product. Dat zijn slechts de instrumenten om de impact te realiseren. Op het gebied van informatiehuishouding betekent dat hoe we willen dat onze burgers en kenniswerkers ómgaan met informatie in 2030. Het is een manier van werken waarbij de verschillende departementen en domeinen een gewenste relatie aan kunnen gaan met de burger door de wijze waarop ze informatie met elkaar uitwisselen.”

Geven jullie wel handvatten voor die toekomstige manier van werken?
“De toekomst kan oncomfortabel voelen. Voor alles wat echt nieuw is, moeten we ons best doen het te begrijpen. We maken een roadmap die het nu met de toekomst verbindt en die tot 2030 gebruikt kan worden. Omdat we van nature niet van verandering houden, is het zaak om steeds kleine stapjes naar de wenselijke manier van werken te zetten zodat je burgers en ambtenaren de tijd geeft deze transitie te omarmen.

De quick wins zie je dan als eerste stap naar een groter langetermijndoel. Goed beheer van informatie is nodig voor een duurzame samenleving en om verantwoording af te kunnen leggen over het handelen van bestuurders en ambtenaren. Een goede informatiehuishouding is meer dan burgers van betrouwbare informatie  blijven voorzien en die voor toekomstige generaties bewaren. Goed omgaan met informatie maakt de democratie en rechtsstaat weerbaar.”

Wanneer kunnen we het eindresultaat verwachten?
“We zitten nu nog midden in het proces en aan het einde van het jaar leveren we het resultaat op en gaan we pilots doen. Vertrouw het proces, zeggen wij altijd. Het geeft je houvast om tot dingen te komen die ertoe doen.”

Op de foto van links naar rechts:
Jacqueline Rutjens, Sal van Dijk, Roald Hoope, Femke de Boer, Matthijs van Dijk

Voeg toe aan selectie