Wat zijn onze waarden?

Zo kan het wel eens aanvoelen: de techniek haalt ons links en rechts in, en we hebben niet de tijd om na te denken over de praktische en vooral ethische implicaties van wat de ingenieurs ons voortoveren.

In een brede ECP-werkgroep is hierover nagedacht. Wat zijn onze waarden? Hoe krijgen we grip op de gevolgen van een nieuwe technologie? Het resulteerde in een verrassend handzame ‘aanpak’, een leidraad om grip te krijgen op de morele en ethische implicaties van nieuwe technologie.

Een echte workshop
De zaal is goed gevuld, ongeveer 200 mensen zitten in de oude kantine van de Fokker Terminal om te luisteren naar de presentatie van Daniël Tijink (ECP) en Peter-Paul Verbeek (hoogleraar filosofie en techniek Universiteit Twente). “We gaan er een echte workshop van maken” zegt Tijink, “en dat doen we aan de hand van een echte casus. De invoering van de ‘newsfeed’ door Facebook.” Voor dat laatste schuift Edo Haveman aan, hij is hoofd van Public Policy Netherlands bij Facebook.  

Casus, dialoog, handelingsopties
Maar eerst geeft Daniël Tijink een snelle schets van de aanpak. Die kent drie fases: de casus (waarbij de technologie in context wordt geplaatst); de dialoog (tussen actoren, waarden en effecten) om uit te komen bij de derde fase: de handelingsopties. Want dat is wat we willen, de technologie in zijn context bekijken (gaat het over een ontwikkeling in bijvoorbeeld de bouw, of de zorg?) en dan aan de hand van onze geformuleerde waarden bekijken wat we kunnen doen. Of, zoals Peter-Paul Verbeek het noemt: “We willen niet zomaar ‘ja’ of ‘nee’ zeggen tegen technologie, we willen naast die technologie staan en die technologie begeleiden in onze samenleving.” Het is niet alleen een zaak van ingenieurs, vertelt hij verder. “We willen kijken wat er kan, wat de gevolgen zijn en hoe we de zaken zo aanpakken dat de onderliggende waarden erdoor versterkt worden.”

Het algoritme van de newsfeed
Het lijkt abstract, maar dat valt reuze mee. Dat blijkt als Edo Haveman (Facebook) de casus die we vandaag behandelen aan de zaal voorlegt. De invoering van de ‘newsfeed’, de sliert berichten die je te zien krijgt als je Facebook opent. Daar zit een stuk techniek achter, een algoritme, dat bepaalt wat voor jou relevant is. Tijink loopt met zijn microfoon de zaal in en ‘oogst’ vragen en opmerkingen van de deelnemers. Die lopen uiteen van ‘ik ben een betere vriend geworden want ik vergeet geen verjaardag meer’ tot ‘ik heb geen zicht op hoe het algoritme werkt’. 

Waarden boven water
Ondertussen schrijft Peter-Paul Verbeek driftig mee op een flipover. Onder de kop ‘actoren’ komen actiegroepen, burgers, politiek, adverteerders, consumenten te staan. Onder ‘effecten’ komen begrippen als contact, sociale druk, eenzaamheid, machteloosheid, plezier. Onder ‘waarden’, en daar gaat het Verbeek vooral om, schrijft hij begrippen als vriendschap, betekenisvolle relaties, empowerment, democratie, privacy, geluk en engagement. In feite laat hij aan de hand van deze casus zien hoe je heel snel aan de hand van de invoering van een nieuwe technologie een set aan waarden boven water haalt. En daar kunnen we wat mee, met die waarden.

Handelingsperspectief
Aan het eind van de workshop stappen we dan ook over op het handelingsperspectief. Ook dit onderdeel blijkt weer in drie delen uiteen te vallen: het ontwerp van de technologie, de omgeving waarin de technologie functioneert en als laatste de gebruiker van de technologie. Aan de hand van de Facebook-casus geeft Verbeek deze drie handelingsperspectieven kleur. “Je kunt Facebook vragen om iets te veranderen aan de technologie (het ontwerp). Of je kunt de wetgever vragen kaders te geven (de omgeving). Of, als laatste, je kunt Facebook uitzetten (de gebruiker). 

Waarden-volle technologie
De eindconclusie? We kunnen de ontwerpers van onze technologie en onze beleidsmakers doelgerichter vragen om anders te ontwerpen en om steviger te reguleren als we zelf, als gebruikers, onze centrale waarden goed scherp in beeld hebben. En dat gaat natuurlijk niet alleen op voor Facebook, vertelt Tijink tot slot, je kunt het net zo goed toepassen op bankverkeer of op bijvoorbeeld een robot in de zorg. Goed zicht op je waarden maakt technologie en digitalisering waarden-voller.

Het essay ‘Aanpak begeleidingsethiek’ gaat dieper op deze methode in. Het boekje is hier https://ecp.nl/publicatie/essay-aanpak-begeleidingsethiek/ te downloaden. 

Voeg toe aan selectie